AKSJOSEMIOTYKA DRUKÓW MUZYCZNYCH
Aksjosemiotyka druków muzycznych – kierownik dr hab. Renata Tańczuk, prof. UWr
Celem projektu jest dokumentacja polskich druków muzycznych z okresu XIX i XX wieku oraz analiza ich warstwy ikonicznej jako reprezentacji muzyki, tekstu utworów oraz formy reklamy. Druki muzyczne traktowane są tu jako nośniki znaczeń i wartości, których analiza ujawnia między innymi przemiany preferencji estetycznych, muzycznych, przyjmowane wyobrażenia płci kulturowej, tożsamości narodowej oraz obcych kultur. Zakładanym rezultatem jest stworzenie bazy danych o polskich drukach muzycznych z wyżej wskazanego okresu oraz publikacja naukowa podsumowująca rezultaty badań.
Informacje o wystawie: Obrazki z nut – wystawa druków muzycznych w Dolnośląskiej Bibliotece Publicznej Dolnośląska Biblioteka Publiczna we Wrocławiu (Rynek 58) zaprasza do obejrzenia wystawy “Obrazki z nut”, prezentującej fragment zbioru publikacji nutowych znakomitego wrocławskiego historyka sztuki, kulturoznawcy i kolekcjonera, prof. Pawła Banasia. To pierwsza w Polsce ekspozycja poświęcona wyłącznie drukom muzycznym pochodzącym z okresu od końca XIX w. do połowy XX w., wydawanym w różnych krajach Europy, ze szczególnym uwzględnieniem ich szaty graficznej. Okładki druków ukazują rozwój popularnej kultury muzycznej oraz sposoby reklamowania i ilustrowania muzyki – w czasach gdy normą było obcowanie z nią na żywo. Pieśni i serenady, arie operowe i operetki, polonezy, walce, marsze, kankany, a później kabaretowe i kawiarniane piosenki, fokstroty, shimmy i tanga rozbrzmiewały w przestrzeniach publicznych – teatrach, kawiarniach koncertujących, ogrodach, cyrkach, kabaretach, kinach oraz prywatnych domach. Popularne utwory wydawano nieraz w setkach tysięcy egzemplarzy, a ich okładki zachęcały do kupna najróżniejszymi sposobami. Dziś to świadectwo ewolucji artystycznej epoki (od późnego romantyzmu do art deco), a także szansa na poznanie kultury muzycznej i wizualnej XIX i XX wieku. Wśród prezentowanych na wystawie nut znajdziemy znane także dziś piosenki kabaretowe i filmowe, śpiewane przez wielkie ówczesne gwiazdy, takie jak Zula Pogorzelska, Hanka Ordonówna, Mira Zimińska, Eugeniusz Bodo, z tekstami i muzyką tak wybitnych osobistości jak Andrzej Włast, Marian Hemar, Julian Tuwim i wielu innych. Wśród mniej lub bardziej znanych grafików, których twórczość prezentowana jest na wystawie byli m.in. Willy Herzig, Kurt Hilscher, Leopoldo Metlicovitz, Wolfgang Ortmann, Paul Telemann, Robert Sedlacek, Stanisław Dobrzyński, Witold Kalicki, Jerzy Radlicz, Marian Walentynowicz, Alfred Żmuda. Warto podkreślić, że okładki nut bardzo rzadko są wspominane w opracowaniach dotyczących grafiki użytkowej, a o niektórych twórcach tego specyficznego gatunku sztuki trudno znaleźć jakiekolwiek informacje.
Otwarcie wystawy miało miejsce w Galerii pod Plafonem 19 stycznia 2018 r., było połączone ze spotkaniem z prof. Banasiem i jego gośćmi oraz oprawione muzycznie wykonaniem przedwojennych piosenek przez doktorantkę Katarzynę Szyszkę oraz dr hab. Bogusława Rabę z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wystawę współtworzyli: prof. Paweł Banaś, Jacek Czarnik, Anna Ćwik i Małgorzata Laszczak (Dolnośląska Biblioteka Publiczna), prof. Renata Tańczuk (Instytut Kulturoznawstwa, Pracownia Badań Pejzażu Dźwiękowego Uniwersytetu Wrocławskiego), Monika Janowiak-Janik oraz Joanna Gul (Biblioteka Kulturoznawstwa i Muzykologii UWr oraz Pracownia Badań Pejzażu Dźwiękowego UWr).
Wystawie towarzyszy katalog pt. „Obrazki z nut: druki muzyczne od końca XIX do połowy XX wieku z kolekcji Pawła Banasia” (Wrocław 2018) pod redakcją Jacka Czarnika i Anny Ćwik, opracowany graficznie przez Małgorzatę Laszczak, gdzie obok licznych kolorowych okładek nutowych znajdziemy tekst prof. Pawła Banasia „W ogrodzie nut” przybliżający m.in. źródła jego kolekcji, wprowadzenie prof. Renaty Tańczuk „Od kolekcji do wystawy” przedstawiające idee wystawy, katalog bibliograficzny 126 druków muzycznych oraz indeks, będący także pomocniczym, niewielkim leksykonem twórców – grafików, kompozytorów i autorów tekstów, opracowane przez Monikę Janowiak-Janik i Joannę Gul.
Relacja fotograficzna z wernisażu znajduje się na profilu facebookowym Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego („Kulturoznawstwo wrocławskie”): https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1753032971416133.1073741853.198259490226830&type=3
Przewodnik dźwiękowy Dzierżoniowa
Alternatywny przewodnik dźwiękowy Dzierżoniowa
Badania służące realizacji alternatywnego przewodnika dźwiękowego Dzierżoniowa odbywały się w 2014 roku w ramach zajęć dydaktycznych z przedmiotu „Sztuka w przestrzeni kultury” na studiach kulturoznawczych w Uniwersytecie Wrocławskim pod kierunkiem Roberta Losiaka. Praca nad przewodnikiem miała charakter eksperymentu poznawczego w kontekście badań nad miejskim pejzażem dźwiękowym, stąd przewodnik został roboczo określony jako „alternatywny”. Koncepcja przewodnika zakładała możliwie szeroką otwartość na audiosferę miasta, tak, by w poszukiwaniach nie ograniczać się do środowiska fonicznego jego realnej przestrzeni, ale nawiązać do wszelkich artefaktów dźwiękowych (także muzycznych) w jakimś zakresie odnoszących się do Dzierżoniowa czy skojarzonych z tym miastem, a obecnych w przestrzeni medialnej czy w szerzej rozumianej przestrzeni kultury. Zadaniem studenckiej grupy badawczej była penetracja wszelkich możliwych (także drobnych i ulotnych) przejawów obecności zjawisk dźwiękowych w wybranych przestrzeniach miasta, przy czym wzięto pod uwagę zarówno przestrzenie publiczne, jak też przestrzeń medialną (radio, telewizja, przekazy prasowe, Internet).
Rezultatem projektu jest zarchiwizowany materiał w postaci nagrań dźwiękowych i zdjęć oraz pisemnych opracowań dotyczących wybranych tematów, jak m.in. dzwony Dzierżoniowa, dźwięki dworca kolejowego, audiosfera parku międzyosiedlowego, audiosfera kościołów, audiosfera wybranych kawiarń i restauracji, opisy dźwiękowe wybranych ulic w centrum miasta, cmentarzy, dzierżoniowskiego Radia Sudety, a także stron internetowych związanych z Dzierżoniowem (m.in. oficjalnej strony miasta, Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury, szkoły muzycznej i in.). Rezultatem jest także artykuł R. Losiaka, Przewodniki dźwiękowe w kontekście soundscape studies. W stronę koncepcji alternatywnego przewodnika dźwiękowego Dzierżoniowa, w: Prace Kulturoznawcze XVII, Wrocław 2015.
Jakkolwiek projekt badawczy poświęcony pejzażowi dźwiękowemu Dzierżoniowa nie doczekał się dotąd spodziewanego rezultatu w postaci publikacji popularnonaukowego przewodnika, zakładana jest jego kontynuacja, być może w ramach planowanych badań pejzażu dźwiękowego Dolnego Śląska.
Audiosfera Wrocław-Lwów
Projekt badań porównawczych pejzażu dźwiękowego Wrocławia i Lwowa powstał w 2010 roku i był realizowany w ramach współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego i Uniwersytetu im. Iwana Franki we Lwowie. Zakładał porównawcze badania pejzażu dźwiękowego Wrocławia i Lwowa prowadzone z perspektywy i w kontekście miasta partnerskiego, zarówno przez badaczy polskich, jak i ukraińskich.
Celem nadrzędnym była charakterystyka foniczna Wrocławia i Lwowa ze szczególnym uwzględnieniem podobieństw, jak i odmienności, które mogą być skutkiem uwarunkowań o charakterze kulturowym, cywilizacyjnym oraz geograficzno-przyrodniczym. Metody badań zakładały audytywne badania terenowe audiosfery każdego z miast prowadzone równolegle przez badaczy przyjezdnych z miasta partnerskiego. Zadanie badaczy sformułowane zostało jako poszukiwanie miejsc interesujących fonicznie, dźwięków charakterystycznych (sound signals, soundmarks), zwrócenie uwagi na dźwiękowe podobieństwa i odmienności z perspektywy osoby przyjezdnej, obcej w danym środowisku dźwiękowym. Badania zakładały rejestrację dźwiękową oraz wideofoniczną, opisy, dokumentację fotograficzną. Projektowano także opracowania map spacerów fonicznych w obu miastach. Dopełnienie projektu stanowiły realizacje (pilotażowe) badań ankietowych przeprowadzanych wśród studentów Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Uniwersytetu Lwowskiego na temat recepcji audiosfery swoich miast.
Realizacja projektu udała się tylko jednostronnie – w zakresie badań nad Lwowem, które w latach 2011-2014 przeprowadził Robert Losiak. Rezultatem prac, poza bogatą dokumentacją w formie nagrań i opisów, jest artykuł R. Losiaka, Audiosfera miast. Projekt badan porównawczych Wrocławia i Lwowa, zamieszczony w wydawnictwie ukraińskim (Вісник Львівського університету. Серія мистецтвознавство. Вип. 14, Львів, 2014) oraz polskim (I. Topp. P.J. Fereński (red.), Dialogi uniwersyteckie: O nauce, tradycji i przyszłości w wielokulturowym świecie, Wrocław 2014). Rezultaty badań prezentowane były także podczas wykładów uniwersyteckich i konferencji naukowych we Wrocławiu (2012) i Lwowie (2011, 2015).
Pejzaż Dźwiękowy Wrocławia
Badania nad audiosferą miasta środkowoeuropejskiego
Projekt badawczy realizowany przez Pracownię Badań Pejzażu Dźwiękowego w ramach grantu MNiSW
1. Cele: celem pracy jest w pierwszej kolejności rejestracja i dokumentacja obiektywnie istniejącej tkanki fonicznej Wrocławia. Utrwalenie zjawisk fonicznych w postaci nagrań i sprawozdań opisowych służyć mają dokonaniu analitycznej rekonstrukcji audiosfery miasta, opisaniu występujących w niej zjawisk ujętych w porządku synchronicznym ( struktura przestrzenna, uwzględniająca różne obszary, strefy i miejsca) oraz diachronicznym (struktura czasowa, uwzględniająca okresowe zmiany zachodzące w środowisku dźwiękowym). W kręgu zainteresowań badaczy pozostaje pytanie, w jakim zakresie tak udokumentowana i opisana audiosfera miasta okazuje się przestrzenią foniczną dla jego mieszkańców. W przedstawionym projekcie badań audiosfery Wrocławia aspekt odbiorczy, który wyraża kategoria „pejzażu dźwiękowego”, został uwzględniony nie tylko jako ten element, który dopełnia analityczną rekonstrukcję przestrzeni fonicznej miasta, ale jako problem szczególnie istotny, ważny dla kulturoznawczej perspektywy prowadzonych badań.
2. Metody badań obejmują badania terenowe audiosfery Wrocławia, dokumentujące i opisujące stan środowiska fonicznego miasta (dokumentacja foniczna, wideofoniczna, fotograficzna) oraz badania nad recepcją audiosfery Wrocławia (badania ankietowe, wywiady terenowe). Bezpośrednim rezultatem badań terenowych jest prowadzenie dokumentacji fonicznej w postaci archiwum dźwięków i zjawisk fonicznych, sporządzenie bazy danych dla dalszych prac badawczych oraz dydaktycznych i popularyzatorskich.
3. Rezultaty: Opracowanie i udostępnienie wyników badań w postaci opublikowanej pracy naukowej uwzględniającej zarówno aspekt dokumentacyjno-opisowy audiosfery miasta, jak i studia nad jej recepcją. Dopełnieniem pracy teoretycznej będzie wykonanie i opublikowanie w wersji elektronicznej mapy fonicznej Wrocławia, która zakłada ujęcie zdarzeń fonicznych w postaci uschematyzowanej struktury przestrzennej, a także uwzględnia techniczną możliwość jej dalszego interaktywnego przetwarzania i wypełniania.
Koordynatorzy projektu: dr Robert Losiak, dr Renata Tańczuk
